آیا واقعا ماه و زهره در نیمه‌شبی از شب‌های تابستان تا این اندازه درشت و پر نور می‌شود؟ آیا شبی از شب‌های تابستان، 2 ماه درخشان در آسمان خواهیم دید؟

مریخ، همین نزدیكی‌ها

سال 1382، 6 شهریور ماه از ساعت 9 شب تا 3 بامداد در رصدخانه آموزشی زعفرانیه تهران بیش از 3000 نفر به تناوب گردهم آمدند تا مریخ را در كمترین فاصله‌اش از زمین رصد كنند. بسیاری از آنها فكر می‌كردند كه در آن شب مریخ را به اندازه ماه بزرگ خواهند دید و بر سطح آن نشانه‌هایی از زیبایی‌های هوش‌ربای مریخ خواهند دید. بسیاری از آنها كه آمده بودند تلاش می‌كردند تا با كمك تلسكوپ‌های 4 و 6 اینچی موجود در رصد خانه و پارك پیرامون آن كلاهك‌های قطبی و سفید مریخ، كوه‌ها و قله‌های سر به فلك كشیده 24000 متری این سیاره سرخرنگ، دشت‌های پهناور و دره عظیم مارینریس را با عمق چند هزار متری‌اش رصد كنند و زمانی كه نمی‌توانستند این رویاهای زیبا را ببینند به توانایی ابزار‌های رصدی موجود شك می‌كردند و هیچ لحظه‌ای حاضر نبودند فكر كنند كه خبر هم‌اندازه شدن ماه و مریخ را نادرست بپندارند.

مریخ جرم ویژه‌ای در منظومه شمسی محسوب می‌شود. شاید هم این ویژگی فقط در ذهن ما زمینیان ایجاد شده باشد و از دیدگاه نجومی مریخ اینقدرها هم ویژه نباشد. مثلا مریخ نه سیاره خیلی بزرگی است و نه كوچك‌ترین سیاره منظومه ما. نه سیاره‌ای كاملا فعال (مثل زمین) است و نه سیاره‌ای است كه مثل عطارد یا ماه (تنها قمر زمین) خاموش و سرد و مرده است. خلاصه كلام این كه مریخ واقعا جرم چندان ویژه‌ای نیست. البته واقعا نباید اینقدر هم بی‌انصاف بود. مریخ شناسه‌های منحصر به فردی هم دارد. مثلا بلندترین كوه‌های منظومه شمسی به مریخ تعلق دارد. المپوس و آسكرئوس 2 قله بلند با ارتفاعی در حدود 24000 متر (یعنی تقریبا 3 برابر قله اورست) روی این سیاره قرار دارند. دره مارینر كه عمیق‌ترین دره منظومه شمسی است هم روی این سیاره قرار گرفته است. عمق این دره در برخی از مكان‌ها حتی از اندازه اورست هم بیشتر است.

اما همه اینها به كنار... مریخ همواره در تاریخ نقشی انكارناشدنی در بین زمینیان داشته است. بسیاری از زمینی‌ها معتقد بودند (و هستند!) كه روی مریخ موجودات زنده هوشمندی زندگی می‌كنند. برخی، آنها را موجوداتی هوشمند و دوست‌داشتنی و مهربان فرض می‌كنند و بسیاری دیگر، آنها را موجوداتی هوشمند و متخاصم می‌پندارند. موجوداتی كه همواره طی تاریخ منتظر فرصتی بوده‌اند كه به زمین حمله و نسل بشر را نابود كنند. البته دانشمندان هم در باره وجود نشانه‌های حیات روی مریخ ایده‌هایی دارند. بسیاری از دانشمندان معتقدند كه امكان شكل‌گیری و حضور حیات روی مریخ در تمام دوره‌های قدیمی و باستانی زیاد بوده است و حتی برخی معتقدند كه همین الان هم ممكن است كه روی مریخ موجود زنده وجود داشته باشد. البته نه به آن شكلی كه مردم عادی تصور می‌كنند. حیات مریخی (اگر الان وجود داشته باشد) در حد باكتری‌ها یا تك‌یاخته‌های بسیار ساده و ابتدایی است .

مریخ با همه ویژگی‌های واقعی و حاشیه‌های غیرواقعی‌اش، چند سالی است كه خبری یكسان را همه ساله از خود منتشر می‌كند. البته نمی‌توان همه تقصیر‌ها را به گردن او انداخت. این مردم هستند كه خبر را می‌سازند و به گردن او می‌اندازند. خبر این است:در شهریور ماه مریخ به اندازه ماه شب 14 در آسمان دیده می شود .

بیایید ببینیم اصل قضیه چیست؟ آیا اصلا چنین چیزی ممكن است كه رخ دهد؟ آیا اصلا مریخ را می‌توان این اندازه بزرگ دید؟

آیا در طول تاریخ چنین چیزی امكان رخ دادن داشته است؟

مریخ سیاره‌ای است كه تقریبا نصف زمین اندازه دارد. شعاع این سیاره حدود 3380 كیلومتر بیشتر نیست، اما ماه حتی از مریخ هم كوچك‌تر است. با شعاع 1700 كیلومتری، ماه تقریبا نصف مریخ اندازه دارد. با این وصف شاید شما هم فكر كنید كه پس ماه را در آسمان باید نصف مریخ دید! اما اینجاست كه فاصله‌ها نقش خود را بخوبی بازی می‌كنند. وقتی جرمی را در آسمان (یا زمین، فرقی نمی‌كند) می‌بینیم در حقیقت آن را با اندازه ظاهری‌اش می‌بینیم. اندازه ظاهری كاملا به فاصله ربط دارد. جرمی كه دورتر است، كوچك‌تر دیده می‌شود... و مریخ دور است. خیلی دورتر از ماه. ماه را نزدیكترین همسایه زمین می‌شناسیم. فاصله‌اش تا زمین فقط 300.000 كیلومتر است. در حالی كه مریخ در كمترین فاصله‌اش از زمین كه قرار می‌گیرد تقریبا ‌57 میلیون كیلومتر تا زمین فاصله دارد و این یعنی آن كه مریخ، حتی در نزدیك‌ترین فاصله‌اش با زمین هم كه قرار می‌گیرد باز 190 بار دورتر است. به همین دلیل خیلی ساده مریخ هیچ‌گاه نمی‌تواند همقد و قواره ماه برای ما زمینیان دیده شود.

ستاره‌شناسان برای زمانی كه مریخ در نزدیك‌ترین فاصله‌اش با زمین قرار می‌گیرد اسم مخصوصی دارند؛ مقابله. چون در چنین زمانی مریخ و خورشید در آسمان زمین درست در مقابل هم قرار می‌گیرند. یكی در یك سو و دیگری در سوی دیگر آسمان. وقتی مریخ در مقابله است، از هر زمان دیگری بزرگ‌تر و پر نورتر دیده می‌شود، اما حتی در این حالت هم مریخ را چیزی بیشتر از یك ستاره پر نور نمی‌توان در آسمان دید. حتی در این حالت مریخ تقریبا 80 بار از ماه كوچك‌تر دیده می‌شود. حتی در این حالت كه مریخ از هر زمان دیگری بزرگ‌تر دیده می‌شود باز هم جرمی مثل سیاره زهره در آسمان پر نورتر و بزرگ‌تر از آن دیده می‌شود و این یعنی كه... خیالتان راحت باشد. هیچ وقت مریخ از یك ستاره معمولی و كمی روشن و البته كمی هم سرخرنگ فراتر نمی‌رود و همه چیز‌هایی كه درباره 2 ماه در یك آسمان و... شنیده‌اید چیزی بیشتر از یك شوخی بی‌مزه نیست‌.

مریخ تقریبا در هر دو سال یك بار به حالت مقابله می‌رسد و این یعنی كه فاصله‌اش را با زمین به كمترین مقدار می‌رساند. سال 2003 میلادی مریخ به نزدیك‌ترین فاصله‌اش با زمین در طول تاریخ رسید. در آن سال مریخ به فاصله 7‌/‌55 میلیون كیلومتری زمین رسید. در آن زمان خبر‌های زیادی منتشر شد مبنی بر این كه مریخ به كمترین فاصله (و بالطبع بزرگ‌ترین اندازه) در طول تاریخ رسیده است و همین مورد باعث شد تا خبر رویایی و افسانه‌ای «دو ماه در یك شب» و «مریخ هم اندازه ماه در آسمان» شكل بگیرد. این خبر دست به دست و دهان به دهان و البته میل باكس به میل باكس در جهان چرخید. از آمریكا تا بوركینافاسو را در نوردید و از آن زمان تاكنون همه ساله در همین ایام (اواخر تیرماه تا اوایل شهریور ماه) دوباره تبی راه می‌اندازد و ساكت می‌شود و دوباره سال دیگر و سال دیگر و همین طور تاكنون.

پس از سال 2003 مریخ تا سال‌های سال به این مقدار نزدیكی نخواهد رسید. شاید بتوان سال 2050 (یعنی درست 40 سال بعد) را با ‌آن مقایسه كرد. در آن هنگام فاصله زمین تا مریخ به حدود 9‌/‌55 میلیون كیلومتر خواهد رسید. در دیگر مقابله‌ها، فاصله مریخ و زمین خیلی بیشتر از 55 میلیون كیلومتر خواهد بود.

بیایید فرض كنیم واقعا روزی می‌آمد كه مریخ را هم اندازه ماه در آسمان می دیدیم ، آن‌وقت چه می‌شد؟ برای این كه ماه و مریخ هم اندازه زمین در آسمان دیده شود باید فاصله‌اش تا زمین به 000‌/‌600 كیلومتر برسد. آن‌وقت با توجه به جرم مریخ و فاصله‌اش، اولین و قطعی‌ترین اثری كه بر زمین و زمینیان خواهد گذاشت جذر و مدهای شدید روی زمین خواهد بود.

اگر چنین شود، بسیاری از مناطق ساحلی زمین در اثر چنین جزر و مدهای هولناكی خالی از سكنه خواهد شد (حواشی خلیج‌فارس تا ده‌ها كیلومتر از این پدیده متاثر خواهدشد). از سوی دیگر به‌هم‌ریختگی مداری منظومه شمسی آنچنان شدید خواهد شد كه مثلا ایستگاه‌های فضایی و ماهواره‌های جی‌پی‌اس و مخابراتی دیگر در مدار زمین باقی نخواهند ماند و... شك نكنید كه زندگی روی زمین با خطر نابودی مواجه می‌شود... مریخ دور است و چه خوب كه اینقدر دور است.

نكته